ریختهگری یکی از کهنترین و مهمترین شاخههای فلزکاری در ایران باستان بوده است. این صنعت از دوران پیش از تاریخ تا دوران هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان بهطور گستردهای توسعه یافت و آثار برجستهای از آن بهجا مانده است.
| عنوان | توضیح خلاصه |
|---|---|
| ریختهگری چیست؟ | فرایند شکلدادن فلزات مذاب در قالب و انجماد آن برای تولید اشیاء فلزی. |
| قدمت تاریخی | تکنولوژی ریختهگری بیش از ۶۰۰۰ سال قدمت دارد و در دوران باستان در خاورمیانه از جمله ایران کاربرد داشته است. |
| نمونههای باستانی ایران | آثار برنزی و اشیاء فلزی که در دورههای پیش از تاریخ و عصر آهن یافت شدهاند نشان از انجام فلزکاری و ریختهگری در ایران دارد (مانند مصنوعات برنزی لرستان). |
| اهمیت فرهنگی و کاربردی | ریختهگری در ساخت ابزارآلات، ظروف، سلاحها و اشیای تزئینی در تمدنهای کهن خاورمیانه نقش مهم داشته است. |
| پیشرفت در ایران باستان | مناطق مختلف ایران نشاندهنده فعالیتهای فلزکاری و قالبسازی برای ساخت اشیاء فلزی بودهاند، که بخش مهمی از هنر و صنعت باستان به شمار میرفت. |
۱. آغاز ریختهگری در ایران
قدیمیترین شواهد ریختهگری در ایران به عصر مس و سنگ (حدود ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد) بازمیگردد. کاوشهای باستانشناسی در مناطقی چون سیلک کاشان، تپه حصار دامغان و شوش نشان میدهد که ایرانیان اولیه از روشهای ابتدایی ذوب و ریختهگری برای ساخت ابزارهای مسی، مفرغی و بعدها آهنی استفاده میکردند.
۲. دوران مفرغ (حدود ۳۰۰۰ تا ۱۲۰۰ پیش از میلاد)
در این دوران، ایرانیان با مخلوط کردن مس و قلع، آلیاژ مفرغ را تولید کردند که سختتر و مقاومتر از مس بود. در این دوره، آثار ریختهگری متعددی کشف شده است، از جمله:
- مجسمههای حیوانات و انسانها
- سلاحهای جنگی مانند نیزه، خنجر و سپر
- اشیای زینتی و آیینی
- ظروف فلزی با نقوش برجسته
یکی از مشهورترین آثار این دوره، جام مارلیک است که با روش مومگمشده ریختهگری شده و دارای نقوش حیوانی زیبایی است.
مقاله پیشنهادی : تاریخچه بوته ریخته گری
۳. ریختهگری در دوران هخامنشیان (۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد)
امپراتوری هخامنشی از جمله پیشگامان صنعت فلزکاری و ریختهگری بود. آنها با بهرهگیری از کورههای پیشرفتهتر و تکنیکهای دقیقتر توانستند قطعات بزرگتری از طلا، نقره، برنز و آهن را بسازند.
برخی از مهمترین آثار ریختهگری این دوره:
- سرستونهای عظیم تخت جمشید که از جنس برنز و نقره ساخته شده بودند.
- سکههای طلا و نقره که با تکنیکهای ریختهگری و ضرب دقیق ساخته میشدند.
- اشیای زینتی و تزئینی مانند حلقهها، گردنبندها و مجسمههای طلایی.
۴. ریختهگری در دوران اشکانیان (۲۴۷ پیش از میلاد – ۲۲۴ میلادی)
در دوره اشکانیان، صنعت ریختهگری به دلیل تأثیرات یونانی-رومی تغییراتی کرد. آثار بهدستآمده از این دوران نشان میدهد که:
- استفاده از ریختهگری برنز برای ساخت مجسمههای سلطنتی گسترش یافت.
- سکههای نقره و برنز با جزئیات دقیقتر ضرب شدند.
- روش ریختهگری با قالبهای ماسهای و گلی بهبود یافت.
۵. ریختهگری در دوران ساسانیان (۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی)
ساسانیان اوج هنر ریختهگری را در ایران باستان به نمایش گذاشتند. این دوره شاهد:
- ساخت ظروف زرین و سیمین با نقوش برجسته، مانند جامهای شکار شاهی
- تولید سکههای طلا و نقره با ظرافت بینظیر
- استفاده از روشهای پیشرفته ریختهگری مانند قالبگیری دقیق برای ساخت تاجها، زرههای فلزی و مجسمههای حکومتی
یکی از شاهکارهای این دوره، جامهای نقرهای ساسانی با نقوش شکار شاهانه است که با روش ریختهگری و حکاکی ساخته شده است.
۶. روشهای ریختهگری در ایران باستان
ایرانیان از چند روش مهم برای ریختهگری استفاده میکردند:
- روش موم گمشده (Lost-wax casting) برای ساخت مجسمهها و اشیای ظریف
- قالبگیری با ماسه و گل رس برای تولید ابزارهای جنگی و ظروف فلزی
- ریختهگری در قالبهای سنگی و سفالی برای تولید سکهها و اشیای زینتی
ریختهگری در ایران باستان یکی از مهمترین صنایع فلزکاری بوده که بهمرور زمان پیشرفت کرده است. از دورههای نخستین تا ساسانیان، روشهای ریختهگری بهبود یافت و آثار ارزشمندی در زمینههای هنری، نظامی و کاربردی خلق شد. میراث این صنعت هنوز هم در هنر فلزکاری و صنایع دستی ایران دیده میشود.
جهت دانلود مقاله کامل ریختهگری در ایران باستان کلیک کنید
سوالات متداول
۱. ریختهگری در ایران باستان چه زمانی آغاز شد؟
ریختهگری یکی از قدیمیترین روشهای ساخت فلزات است که بیش از ۶۰۰۰ سال قدمت دارد و آثار آن در تمدنهای باستانی خاورمیانه دیده شده است.
۲. ریختهگری در ایران باستان برای چه کاربردهایی استفاده میشد؟
در ایران باستان ریختهگری برای ساخت ابزارآلات، سلاحها، ظروف و اشیای تزئینی فلزی کاربرد داشته است و بخشی از هنر و صنعت فلزکاری محسوب میشد.